Litwa

W I tysiącleciu p.n.e. ziemie obecnej Litwy zasiedliły plemiona bałtyckie. Od IX wieku zaczęły się tworzyć drobne państewka, które w połowie XIII wieku zjednoczył Men-dog, twórca państwa litewskiego. W 1251 roku jako wielki książę litewski przyjął chrzest, a dwa lata później (1253) otrzymał z rąk papieża koronę królewską. Jednak w 1261 roku chrześcijaństwo porzucił. Do potęgi Litwy przyczynił się Giedymin (od 1316 r. wielki książę litewski), który podporządkował część ziem ruskich, zawarł sojusz z Polską (1325), walczył z Krzyżakami i rozbudował Wilno. Zagrożenie przez Krzyżaków spowodowało zawarcie w roku 1385 przez jego wnuka, Jagiełłę, unii z Polską w Krewię; Jagiełło, przyjąwszy chrzest i zawarłszy małżeństwo z Jadwigą, został królem Polski. Po połączeniu się Wielkiego Księstwa Litewskiego z Polską unią personalną (jeden monarcha, zachowanie odrębności instytucji obu państw) przystąpiono do chrystianizacji Litwy. W roku 1569 zawarto w Lublinie unię realną, na mocy której Wielkie Księstwo Litewskie połączono z Polską w Rzeczpospolitą Obojga Narodów na zasadzie równości, z zachowaniem odrębnych (choć takich samych) urzędów centralnych, skarbu i wojska, ze wspólnym monarchą i sejmem. Litwa w przymierzu z Polską rozszerzyła swe terytoria na południowy wschód aż po Morze Czarne. W 1791 roku Konstytucja 3 maja zlikwidowała odrębność władz centralnych Polski i Litwy. W roku 1795 w wyniku III rozbioru Polski Litwa dostała się pod panowanie Rosji oraz częściowo Prus (ziemie na lewym brzegu Niemna). Po roku 1807 lewobrzeżne ziemie weszły w skład Księstwa Warszawskiego, a w roku 1815 - Królestwa Polskiego. Litwini brali czynny udział w obu powstaniach narodowych Polski. Car zniósł na Litwie poddaństwo chłopów (1861), a po roku 1863 rozpoczęło się stopniowe uwłaszczanie wsi, przy czym udział chłopów w powstaniu styczniowym wymusił na władzach zmianę warunków uwłaszczenia (m.in. zostały zniesione powinności i zwiększone nadziały ziemi). Ostatnie dziesiątki lat XIX wieku to budzenie się silnych dążeń narodowowyzwoleńczych. Podczas I wojny światowej Litwa (od 1915 r.) znalazła się pod okupacją niemiecką. Niemcy popierali dążenia Litwinów do oderwania się ich państwa od Rosji. W wyniku rewolucji październikowej i upadku Rosji carskiej Litwa proklamowała w roku 1918 niepodległość (nowe państwo litewskie pierwsze uznały Niemcy), a w roku 1919 utworzyła (po wkroczeniu na jej tereny Armii Czerwonej) Litew-sko-Białoruską Republikę Socjalistyczną. W 1920 roku, na skutek wojny polsko-radzieckiej, Polacy zajęli Wilno i wraz z okręgiem wileńskim utworzyli niezależny organizm państwowy pod nazwą Litwa Środkowa, w roku 1922 włączając ją do Polski. W sierpniu 1940 roku, na mocy wcześniejszego paktu Rib-bentrop-Mołotow (1939), Litwa została zaanektowana przez Związek Radziecki i przekształcona w republikę związkową jako Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka. W latach 1941-1944 była okupowana przez Niemców. Po wyparciu wojsk hitlerowskich przez Armię Czerwoną nasilono proces so-wietyzacji Litwy, który trwał aż do ro ku 1988, kiedy to na fali radzieckiej pie-riestrojki powstał litewski narodowy ruch społeczno-polityczny Sajudis, domagający się uznania za nieważny paktu Ribbentrop-Moło-tow i wynikających z tego konsekwencji, oderwania się Litwy od ZSRR, wprowadzenia języka litewskiego jako urzędowego oraz gospodarczego uniezależnienia się od Związku Radzieckiego. W roku 1990 parlament litewski uchwalił deklarację o niepodległości, przywróceniu Pogoni jako tradycyjnego godła narodowego, a przede wszystkim usunięciu z nazw oficjalnych określeń socjalistycznych i radzieckich. W roku 1991 niepodległość Litwy uznała większość państw świata.